Trục não – ruột: Tâm trạng và dinh dưỡng được kết nối như thế nào?

Trong y học lối sống hiện đại, mối liên hệ giữa chế độ dinh dưỡng và tâm trạng , sức khỏe tinh thần đang là đối tượng nghiên cứu của phân ngành tâm thần học dinh dưỡng (nutritional psychiatry). Bộ não là cơ quan tiêu thụ năng lượng lớn, chiếm khoảng 20% nhu cầu chuyển hóa cơ bản của cơ thể. Do đó, sự thay đổi trong cấu trúc nguồn cơ chất dinh dưỡng nạp vào hàng ngày có thể ảnh hưởng đến nồng độ các tiền chất dẫn truyền thần kinh, từ đó tham gia vào quá trình điều hòa tâm trạng và phản ứng với căng thẳng của cơ thể.Những biến động về mặt cảm xúc và trạng thái thần kinh là các biểu hiện chịu sự chi phối của các tín hiệu sinh hóa phức tạp, trong đó có sự tham gia điều hòa của các yếu tố nội tiết và chuyển hóa khởi phát từ hệ tiêu hóa.

1. Trục não – ruột và hệ vi sinh vật đường ruột: hệ thống giao tiếp hai chiều

Cơ chế sinh học kết nối giữa dinh dưỡng và tâm trạng vận hành thông qua trục não – ruột , một hệ thống giao tiếp thần kinh – nội tiết hai chiều kết nối hệ thần kinh trung ương với hệ thần kinh ruột. Hệ tiêu hóa được chi phối bởi một mạng lưới neuron dày đặc, liên tục trao đổi thông tin với hành tủy thông qua dây thần kinh phế vị (dây thần kinh sọ số X).

Quần thể vi sinh vật ký sinh tại đại tràng đóng vai trò phụ trợ trong chu trình này. Khi chế độ dinh dưỡng được cung cấp đầy đủ các carbohydrate không tiêu hóa (chất xơ hòa tan) từ thực vật, quá trình lên men của vi khuẩn sẽ tạo ra các axit béo mạch ngắn (SCFA) . Các axit béo này tương tác với các thụ thể đặc hiệu tại biểu mô ruột, kích hoạt các tín hiệu thần kinh hoặc tham gia điều hòa các cytokin viêm hệ thống, góp phần duy trì tính toàn vẹn của hàng rào máu não và giảm thiểu các phản ứng viêm thường thấy ở các trạng thái rối loạn cảm xúc hoặc tâm trạng bất ổn.

2. Quá trình tổng hợp tiền chất dẫn truyền thần kinh từ Axit amin trong thực phẩm

Các chất dẫn truyền thần kinh tham gia điều hòa tâm trạng như serotonin hay dopamine đòi hỏi các nguồn axit amin thiết yếu từ thực phẩm làm tiền chất cho chu trình sinh tổng hợp tại chỗ.

• Serotonin: Phần lớn serotonin trong cơ thể được tổng hợp bởi các tế bào ưa crom ở niêm mạc ruột để điều hòa nhu động ruột, nhưng lượng serotonin ngoại vi này không thể vượt qua hàng rào máu não để tác động lên hệ thần kinh trung ương. Tuy nhiên, axit amin tryptophan từ các nguồn dinh dưỡng như thịt gia cầm, trứng, cá lại có thể di chuyển qua hàng rào máu não nhờ hệ thống vận chuyển axit amin trung tính. Tại não, tryptophan trải qua quá trình hydroxyl hóa và decarboxyl hóa để tổng hợp thành serotonin trung ương, giúp điều hòa chu kỳ giấc ngủ và trạng thái cảm xúc. Việc thiếu hụt tryptophan trong thực đơn kéo dài có thể làm suy giảm hiệu suất tổng hợp này.
• Dopamine: Chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến hệ thống động lực, sự tập trung và cảm giác hài lòng. Dopamine được tổng hợp thông qua quá trình chuyển hóa axit amin tyrosine có trong các thực phẩm giàu đạm. Sự cung cấp đầy đủ các axit amin này hỗ trợ duy trì mức độ bài tiết dopamine ổn định tại các synapse thần kinh trong các hoạt động nhận thức hàng ngày.

3. Biến động đường huyết và phản ứng nội tiết của tuyến thượng thận

Đặc tính lý hóa của các nguồn carbohydrate được tiêu thụ có tác động đến tâm trạng thông qua chu trình điều hòa glucose huyết của cơ thể.

Khi một cá nhân tiêu thụ các carbohydrate đơn giản có chỉ số đường huyết cao với khối lượng lớn, lượng glucose trong máu tăng nhanh sinh lý, cung cấp cơ chất năng lượng tức thời cho tế bào não. Phản ứng đáp ứng sau đó là tuyến tụy bài tiết một lượng lớn insulin để chuyển dịch glucose vào mô cơ và mô mỡ, dẫn đến hiện tượng hạ đường huyết phản ứng.

Sự sụt giảm nồng độ glucose máu đột ngột được hệ thần kinh trung ương ghi nhận như một trạng thái căng thẳng sinh học. Hệ nội tiết lập tức phản ứng bằng cách kích hoạt trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận (HPA) để bài tiết các hormone cortisol và adrenaline nhằm huy động glucose dự trữ từ gan. Sự gia tăng đột ngột của các hormone này trong máu có thể gây ra các biểu hiện lâm sàng như tâm trạng hồi hộp, nhịp tim tăng và tâm trạng bồn chồn ở người nhạy cảm.

4. Vai trò của các vi chất dinh dưỡng trong việc bảo vệ tế bào thần kinh

Bên cạnh các chất dinh dưỡng đại lượng, các vitamin và axit béo thiết yếu đóng vai trò là các yếu tố hỗ trợ sinh hóa cấu trúc đối với tế bào thần kinh giúp cải thiện tâm trạng tốt hơn.

• Vitamin nhóm B (Đặc biệt là B6, B9 và B12): Là các coenzyme bắt buộc trong chu trình chuyển hóa một carbon, tham gia vào quá trình methylation của hệ thần kinh và kiểm soát nồng độ homocysteine trong máu. Việc kiểm soát homocysteine ở mức sinh lý là cần thiết để bảo vệ cấu trúc mạch máu não và ngăn ngừa các tổn thương thoái hóa thần kinh sớm.
• Axit béo Omega-3 chuỗi dài (EPA và DHA): Là thành phần lipid cấu trúc chính cấu thành nên màng phospholipid của tế bào thần kinh. Sự diện diện của EPA và DHA với tỷ lệ phù hợp giúp duy trì độ linh động của màng tế bào, hỗ trợ chức năng của các kênh ion và các thụ thể màng, đồng thời tham gia vào các chuỗi phản ứng kháng viêm tự nhiên của cơ thể.

Lời Kết

Mối quan hệ giữa dinh dưỡng và tâm trạng là một hệ thống tương tác sinh học phức tạp, phản ánh tính thống nhất giữa hệ tiêu hóa và hệ thần kinh trung ương. Các phản ứng chuyển hóa và trạng thái nội tiết tại đường ruột tham gia vào việc điều hòa các chất tiền chất và tín hiệu thần kinh tác động lên não bộ. Việc duy trì một chế độ dinh dưỡng cân bằng, bảo đảm sự đa dạng của các vi chất và tính ổn định của hệ vi sinh vật là một biện pháp hỗ trợ có cơ sở khoa học để duy trì sức khỏe chuyển hóa tổng thể và sự ổn định của hệ thần kinh.

THEO DÕI HAPPY TEAM THÊM TẠI:

• Website dinh dưỡng, sức khỏe: https://khoetredep.com.vn/
• Kênh Fanpage: https://web.facebook.com/Happyteam.Vietnam
• Kênh Youtube: https://www.youtube.com/@HappyTeam-khoetredep
• Kênh Zalo OA: https://zalo.me/3029480115905008858