Táo bón dưới lăng kính khoa học: Nguyên nhân do đâu?

Táo bón là một trong những rối loạn tiêu hóa phổ biến nhất hiện nay, gặp ở mọi lứa tuổi từ trẻ em, dân văn phòng đến người cao tuổi. Dù không phải là một căn bệnh cấp tính nguy hiểm, táo bón kinh niên gây ảnh hưởng lớn đến chất lượng cuộc sống và là tiền đề của các biến chứng như trĩ, nứt kẽ hậu môn. Nhiều người thường quy chụp táo bón là do “nóng trong người” hoặc “lười ăn rau”, nhưng cơ chế sinh lý học của hiện tượng này thực chất phức tạp hơn rất nhiều.

1. Cơ chế hình thành phân và sự tái hấp thu nước tại đại tràng

Để hiểu vì sao táo bón xảy ra, chúng như nhìn vào hành trình của thức ăn tại đại tràng (ruột già). Sau khi thức ăn được tiêu hóa và hấp thụ chất dinh dưỡng tại ruột non, phần bã còn lại dạng lỏng sẽ được đẩy xuống đại tràng. Nhiệm vụ chính của đại tràng là hấp thụ lại nước và các chất điện giải từ khối bã này để cô đặc lại thành phân, đồng thời các nhu động ruột (sự co bóp nhịp nhàng của cơ trơn) sẽ đẩy phân dần xuống trực tràng để thải ra ngoài.

Táo bón xảy ra khi khối bã thức ăn di chuyển quá chậm qua đại tràng. Khi thời gian lưu giữ tại đây bị kéo dài, đại tràng sẽ tái hấp thụ quá nhiều nước, khiến phân trở nên khô, cứng, nhỏ và rất khó để nhu động ruột đẩy ra ngoài. Vậy điều gì đã làm chậm tiến trình này?

2. Những nút thắt từ chế độ ăn uống: Bản chất của chất xơ và nước

Sai lầm phổ biến nhất trong ăn uống dẫn đến táo bón là thiếu hụt chất xơ và nước, nhưng việc bổ sung sai cách cũng có thể làm tình trạng tệ hơn. Chất xơ được chia làm hai loại: chất xơ hòa tan và chất xơ không hòa tan. Chất xơ không hòa tan (có nhiều trong rau lá xanh, vỏ ngũ cốc) đóng vai trò như một chiếc “khung” làm tăng thể tích phân, kích thích thành ruột co bóp. Chất xơ hòa tan (có trong yến mạch, các loại đậu, trái cây) hấp thụ nước tạo thành lớp gel làm mềm phân.

Nếu bạn ăn quá ít chất xơ, thành ruột không nhận đủ kích thích cơ học để tạo nhu động. Ngược lại, nếu bạn ăn đột ngột quá nhiều chất xơ không hòa tan nhưng lại uống quá ít nước, khối chất xơ này sẽ trở thành một khối cấu trúc khô, chặn đứng lòng đại tràng, khiến tình trạng táo bón trở nên nghiêm trọng hơn. Nước là dung môi bắt buộc để phân có độ ẩm; thiếu nước, cơ thể sẽ ưu tiên rút nước từ đại tràng để duy trì các hoạt động sinh tồn khác.

3. Yếu tố thần kinh, lối sống và thói quen nhịn đại tiện

Hệ tiêu hóa được điều khiển bởi một mạng lưới thần kinh vô cùng nhạy cảm gọi là hệ thần kinh ruột (Enteric Nervous System), có liên kết chặt chẽ với bộ não qua trục não – ruột. Khi bạn rơi vào trạng thái stress, lo âu kéo dài, hệ thần kinh giao cảm bị kích hoạt sẽ làm giảm tưới máu đến ruột và ức chế các nhu động ruột, gây ra tình trạng táo bón chức năng.

Bên cạnh đó, thói quen lười vận động – đặc biệt là ở dân văn phòng ngồi một chỗ nhiều giờ – khiến các cơ vùng chậu và cơ thành bụng bị suy yếu, giảm khả năng hỗ trợ tống phân.

Đáng chú ý, thói quen thường xuyên nhịn đại tiện (do ngại đi vệ sinh nơi công cộng hoặc do bận rộn) là một nguyên nhân nguy hiểm. Khi trực tràng bị lấp đầy bởi phân, nó sẽ gửi tín hiệu lên não tạo cảm giác buồn đi tiêu. Nếu bạn liên tục phớt lờ tín hiệu này, các thụ thể cảm giác tại trực tràng sẽ bị giảm độ nhạy, làm mất dần phản xạ tự nhiên của cơ thể, dẫn đến táo bón mãn tính.

4. Tác dụng phụ của thuốc và các vấn đề liên quan đến bài tiết

Không thể bỏ qua nguyên nhân đến từ các loại thuốc điều trị. Một số loại thuốc phổ biến như thuốc giảm đau chứa opioid, thuốc chống trầm cảm, thuốc hạ huyết áp (nhóm chẹn kênh canxi), hoặc việc lạm dụng thực phẩm chức năng bổ sung sắt và canxi liều cao đều có tác dụng phụ làm giãn cơ trơn hoặc làm khô phân, gây táo bón.

Cuối cùng, nếu tình trạng táo bón diễn ra đột ngột và đi kèm các triệu chứng như sụt cân không rõ nguyên nhân, đi ngoài ra máu, đau bụng dữ dội, đó có thể là dấu hiệu của các tổn thương thực thể hoặc rối loạn chức năng nghiêm trọng hơn như hội chứng ruột kích thích (IBS), suy giáp, nứt kẽ hậu môn, hay thậm chí là khối u đại trực tràng làm cản trở cơ học đường đi của phân. Việc tìm ra đúng nguyên nhân gốc rễ thay vì tự ý lạm dụng thuốc nhuận tràng là chìa khóa duy nhất để giải quyết triệt để tình trạng này.

THEO DÕI HAPPY TEAM THÊM TẠI: